Theo phong tục lâu đời, mỗi dịp lễ Tết, cưới hỏi hay trong các lễ hội truyền thống, người Sán Dìu đều chuẩn bị những mâm bánh dâng cúng tổ tiên, Thần Nông và Thành hoàng làng. Những chiếc bánh giản dị nhưng được làm bằng tất cả sự khéo léo, tỉ mỉ của người phụ nữ Sán Dìu, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và ước mong về một năm mới đủ đầy, ấm no.
Trong số các loại bánh truyền thống, bánh bạc đầu và bánh tày lồng ệp là hai loại bánh đặc trưng nhất. Bánh tày lồng ệp thường được làm trong những dịp lễ quan trọng, còn bánh bạc đầu lại gần gũi, quen thuộc hơn, gần như không thể thiếu trong mâm cỗ Tết của mỗi gia đình Sán Dìu.
Bánh bạc đầu được làm từ gạo nếp cái hoa vàng, loại nếp dẻo thơm nổi tiếng. Gạo nếp sau khi xay thành bột được nhào kỹ rồi nặn thành từng viên nhỏ. Phần nhân bánh khá phong phú với lạc, vừng, đậu xanh, dừa và đường cát trắng. Qua đôi bàn tay khéo léo của người làm bánh, từng miếng bột được vỗ dẹt, đặt nhân vào giữa rồi viên tròn lại. Khi hoàn thành, mỗi chiếc bánh được lăn đều qua một lớp bột mịn phủ bên ngoài. Có lẽ cũng chính bởi lớp bột trắng này mà chiếc bánh được gọi với cái tên dân dã là “bánh bạc đầu”.
Để mâm bánh ngày Tết thêm rực rỡ, người Sán Dìu còn sáng tạo nhiều màu sắc cho bánh như xanh, vàng, hồng, tím… Những màu sắc này đều được tạo nên từ nguyên liệu tự nhiên như bột gấc, bột dành dành, bột nghệ hay lá cây. Nhờ vậy, bánh không chỉ đẹp mắt, mà còn giữ được hương vị tự nhiên và an toàn cho người thưởng thức.
Trước đây, bánh bạc đầu chủ yếu được làm trong phạm vi gia đình để phục vụ các dịp lễ, Tết. Tuy nhiên, cùng với sự giao thoa văn hóa và nhu cầu của thị trường, loại bánh truyền thống này ngày càng được nhiều người biết đến. Không chỉ xuất hiện trong các phiên chợ vùng núi, bánh bạc đầu giờ đây đã theo chân các phụ nữ Sán Dìu đến nhiều chợ, khu dân cư của địa phương khác trong tỉnh, trở thành món ăn được người dân và du khách tìm mua.
Tại khu phố Hà Phong 3, nơi có đông đồng bào Sán Dìu sinh sống, nghề làm bánh cổ truyền vẫn được duy trì khá bền vững. Trong khu phố có tới 20 hộ dân làm bánh với quy mô lớn để phục vụ nhu cầu của người dân và các dịp lễ hội. Ngoài ra, hầu hết các gia đình đều biết làm bánh, coi đó như một kỹ năng truyền thống được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Gia đình chị Đinh Thị Ánh là một trong những hộ gắn bó lâu năm với nghề làm bánh cổ truyền. Chị Ánh đã theo nghề hơn 30 năm, được bố mẹ và anh chị truyền dạy từ khi còn nhỏ. Từ những ngày đầu chỉ làm bánh phục vụ gia đình và bà con trong khu phố, đến nay gia đình chị đã mở rộng quy mô sản xuất. Mỗi ngày, cơ sở của chị Ánh cung cấp ra thị trường khoảng 100 chiếc bánh các loại, trong đó bánh bạc đầu chiếm số lượng lớn với nhiều loại nhân khác nhau. Nhờ giữ được hương vị truyền thống và chất lượng ổn định, bánh của gia đình chị được nhiều khách hàng quen tìm mua, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết.
Không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình, nghề làm bánh còn tạo việc làm cho từ 5 đến 7 phụ nữ trong khu phố. Theo chị Ánh, sau khi trừ chi phí nguyên liệu và các khoản khác, gia đình chị có thu nhập từ nghề bánh có thể đạt 10-13 triệu đồng mỗi tháng. Quan trọng hơn cả, đây là công việc phù hợp với phụ nữ địa phương, giúp họ vừa có thêm thu nhập, vừa có thời gian chăm lo gia đình.
Điều đáng quý là bên cạnh việc duy trì nghề truyền thống, cộng đồng người Sán Dìu ở khu Hà Phong 3 vẫn giữ được nhiều nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình. Người dân vẫn sử dụng tiếng Sán Dìu trong sinh hoạt hàng ngày, đồng thời duy trì các phong tục tập quán truyền thống trong đời sống và các dịp lễ hội. Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống dần mai một, việc cộng đồng người Sán Dìu ở phường Hà Tu vẫn "giữ lửa" cho nghề làm bánh cổ truyền thể hiện rõ ý thức bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.
(Hoài Minh, Báo và PTTH Quảng Ninh)
